Toplum Sözleşmesi Denilen Safsata Üzerine

Hayatının başlangıcını bir düşün. Dünyaya geldiğin, ağzını açıp ilk nefesini çektiğin o an; sen daha adını bile bilmezken, bir devlet çoktan senin üzerinde hak iddia etmişti bile. Bir kâğıda yazıldın, bir numaraya bağlandın, bir tabiiyete kaydedildin. Bir bayrağın altında doğdun ama o bayrağı sen seçmedin. Bir yasaya tabi kılındın ama o yasayı sen yapmadın. Bir sınırın içine kapatıldın ama o sınırı sen çizmedin. Ve hiç kimse, ama hiç kimse, sana dönüp 'bu düzeni kabul ediyor musun?' diye sormadı. Üzerinde durup düşünmeye değer bir gerçek bu; çünkü bu gerçeğin altında, devlet kavramının bütün meşrûiyet iddiasını çökerten bir hakikât yatıyor. Hiçbir devlet senin rızanla kurulmadı. Sana sorulmadı. Sen doğmadan önce oradaydı, sen öldükten sonra da orada olacak ve senin onayına hiçbir zaman ihtiyaç duymadı. Peki bir aygıt, hayatının her santimine hükmediyorsa, seni vergilendiriyor, askere alıyor, yargılıyor, hapsediyor hatta gerektiğinde öldürüyorsa ve bütün bunları yaparken bir kez olsun onayını almıyorsa bu aygıtın senin üzerindeki hükmü nereden geliyor? Cevap basit ve rahatsız edicidir: Tabii ki hiçbir yerden. Yalnızca güçten ve manipülasyondan. Yalnızca zordan. Yalnızca propagandalardan. Ama hiçbir devlet bu çıplak gerçeği asla böyle söylemez. Çünkü 'ben sana sormadan, zorla üstüne çöktüm' demek, bir zorbanın zorbalığının itirafı olurdu. Onun yerine, yüzyıllardır güzel bir masal anlatılır; öyle bir masal ki bu zoru rızaya, işgali anlaşmaya, tahakkümü ise sözleşmeye çevirir. Bu masalın adı 'Toplum Sözleşmesidir'. Bu yazıda önce o masalı anlatacağım, sonra da onu tuğla tuğla yıkacağım.

Toplum Sözleşmesi Denilen Masal

Hikâye şöyle anlatılır. Bir zamanlar, henüz devletler yokken, insanlar bir doğa durumunda yaşarmış. Derken bir gün, akıllarını kullanıp bir araya gelmişler ve şöyle bir anlaşmaya varmışlar: 'Gelen, her birimiz özgürlüğümüzün bir kısmından vazgeçelim, vazgeçtiğimiz bu gücü merkezî bir otoriteye, yani devlete devredelim; o da karşılığında bize güvenlik, düzen ve barış getirsin.' İşte devlet kavramının doğuşu, bu gönüllü anlaşmaya ve bu 'sözleşmeye' dayandırılır. Devletin bütün meşrûiyeti de buradan gelir: güya biz onu kendi rızamızla kurmuşuz ve ona yetkiyi kendi elimizle vermişizdir. Bu teorinin en ünlü isimleri Thomas Hobbes, Johne Locke ve Jean Jacques Rousseau'dur. Hobbes doğa durumunu bir dehşet hali olarak resmetmiştir; ona göre devletsiz hayat 'herkesin herkese karşı savaşı'ydı ve insanlar bu dehşetten kaçmak için mutlak bir egemene teslim olmayı kabul etmişlerdi. Locke ise daha ölçülüydü; ona göre insanlar doğal haklarını daha güvenli bir şekilde korumak için devlete rıza göstermiş, devlet ise bu görevi yerine getirmezse insanlar rızalarını geri çekebilirlerdi. Rousseau ise en incelikli olanıdır; onun 'Genel İrade'si, bireyin kendi iradesini ortak bir bütüne katarak sözde daha yüksek bir özgürlüğe kavuştuğunu söyler. Bu üç ismin hepsinin ortak bir varsayımı vardır ve bütün mesele o varsayımdadır: Devlet kavramı rızaya dayanır iddiası. İnsanlar onu isteyerek kabul etmiştir iddiası. Ortada bir anlaşma vardır iddiası. İşte tam da bu varsayım, baştan sona bir kurgu, bir efsane ve bir masaldır. Şimdi neden masal olduğunu tek tek gösterelim.

Locke'un Çıkmazı: 'Zımni Rıza' Denilen Kaçamak

Locke'un teorisi, dürüst tek bir soruyla hemen çatlar: Peki bu sözleşmeyi tam olarak ne zaman imzaladık? Hangimiz bir masaya oturup 'evet, bu devleti kabul ediyorum bu devlet beni yönetsin' dedik? Cevap: Hiçbirimiz. Böyle bir imza atılmadı, böyle bir toplantı yapılmadı. Hiç kimseye, doğarken, eline bir sözleşme tutuşturulup 'okudun mu ve bunu onaylıyor musun?' denmedi. Locke bu boşluğu gördü; kendi teorisindeki bu deliği fark edecek kadar zekiydi. Ve onu doldurmak için bir kavram îcat etti: 'Zımni Rıza.' Yani açık, imzalı, sözlü bir onay olmasa bile, insanların devletin sözde nimetlerinden yararlanarak sessizce, üstü kapalı biçimde rıza gösterdiğini öne sürdü. 'Devletin imkânı ile yapılan yolları kullanıyorsan, onun sağladığı güvenlikten yararlanıyorsan, onun işgal ettiği toprakta yaşıyorsan; işte bütün bunlarla o devleti çoktan 'kabul etmiş sayılırsın' diye bir yalan uyduruldu tarihte ve bunu mâlesef bazı filozoflar îcat etti. Ama bu iddialar teoriyi kurtarmak yerine büsbütün batırır; çünkü 'Zımni Rıza' rızanın kendisini alaya alır. Bir düşünün: Ben doğduğum yeri seçmedim. Bu toprakta doğdum, çünkü annem beni burada doğurdu, o kadar. Bu yolları benden önce başkası yaptı ve bu yollardan başka yürüyecek yer de yok. Hatta daha doğrusu zaten yolları veya bir binayı inşa eden devletlerin kendisi değil işçi olan bireylerdir ve bu da bütün hizmeti aslında toplumun zor yolu ile uygulaması demektir devletlerin bir hizmet verdiğinin göstergesi değildir bu durum ve ayrıca vi biz devlet kavramından bir hizmette beklemedik hiçbir zaman bu tanımlama da bize zorla empoze edildi. Devam edecek olursak bu güvenlik sistemlerini ben istemedim, bunlar bana sadece dayatıldı. Şimdi kalkıp 'madem bu yolları kullanıyorsan, demek ki devlet kavramını kabul ediyorsun' demek, bir insanı bir odaya kilitleyip' madem bu odanın havasını soluyorsun, demek ki burada kalmayı kabul ediyorsun' demek kadar saçmadır. Kaçacak yeri olmayan birinin mecburen kaldığı yere 'razı' sayılması rıza değildir; bu durum olsa olsa rıza kavramının manipüle edilmesidir. İşin daha da acı yanı, Locke'un kendisi bile bu kavramın ne kadar bulanık olduğunu itiraf etmek zorunda kaldı. Zımni Rıza olarak neyin sayılacağının, ve hiç açık bir ifadede bulunmamış birinin ne ölçüde rıza göstermiş sayılacağının muğlak olduğunu bizzat söyledi. Yani teorinin kurucusu bile bu 'rıza'nın ayaklarının havada olduğunu biliyordu. Oysa gerçek rıza açıktır, nettir, geri alınabilir ve her şeyden önce reddedilebilir olmalıdır. Reddetme imkânın yoksa, 'kabul etmek' dediğin şey iradî bir onay değil, sadece zorla uygulanmış bir mecburiyettir. Ve bu durumda devlet karşısında senin gerçek anlamda bir reddetme imkânın hiçbir zaman olmamıştır.

Rousseau'nun Tuzağı: 'Genel İrade' Denilen Görünmez Efendi

Rousseau daha da tehlikelidir, çünkü onun tuzağı daha inceliklidir. Rousseau der ki: Birey, kendi bireysel iradesini 'Genel İrade'ye, yani toplumun ortak iradesine tabi kıldığında özgürlüğünü kaybetmez; tam tersine daha yüksek bir özgürlüğe kavuşur. Çünkü genel iradeye uymak, aslında kendi 'gerçek' iradene uymaktır. Ve bir birey genel iradeye karşı çıkarsa, Rousseau'nun o ürkütücü ifadesiyle, 'özgür olmaya zorlanır.' Şu cümlenin üzerinde bir durun: 'Özgür olmaya zorlanmak.' Tarihteki en tehlikeli cümlelerden biridir bu. Çünkü burada Rousseau, tahakkümü özgürlük kılığına sokar. Sana bir şeyi zorla dayatır ama buna 'senin gerçek iradeni gerçekleştiriyorum' diye etiket takar. Sen 'hayır, ben bunu istemiyorum' dediğinde, o sana 'hayır, aslında istiyorsun, sadece kendi gerçek iradenin farkında değilsin, ben senin adına her şeyi daha iyi biliyorum' der. Bütün baskıcı rejimlerin, 'senin iyiliğin için' diyen bütün zorbaların felsefî çekirdeği tam da buradadır. Rousseau'nun hatası, egemenliği bireyden alıp 'Genel İrade' denilen soyut bir bütüne devretmesidir. Peki 'Genel İrade' denilen şey tam olarak nedir? Elle tutulur, gözle görülür bir şey değildir. Bu yüzden birileri, kaçınılmaz olarak, onun ne olduğunu senin adına yorumlar, tanımlar ve îlan eder. Ve o birileri, yani devlet, artık senin üstünde konuşan görünmez bir efendiye dönüşür. Rousseau bireyi bir efendiden kurtardığını zannetti; oysa ona yalnızca daha soyut, daha görünmez ve dolayısıyla daha kaçınılmaz bir efendi atadı. Somut bir kraldan kurtulup soyut bir 'Genel İrade'ye teslim olmak, özgürleşmek değil, zincirini biraz daha görünmez kılmaktır.

Tarihin Tanıklığı: Hiçbir Devlet Sorulup Kurulmadı

Şimdi masaldan gerçeğe dönelim. Toplum sözleşmesi teorisi, insanların bir araya gelip devleti gönüllüce kurduğunu varsayar. Peki tarihe bakınca gerçekten böyle mi olmuş? Tarihte hangi devlet, insanlara tek tek sorularak, onların özgür onayıyla kurulmuştur? Tabii ki hiçbiri. Hemde istisnasız hiçbiri. Tarihteki her devlet zorla kuruldu. Kimi bir fetihle doğdu: bir ordu geldi, bir toprağı zorla aldı ve orada yaşayanların rızasını hiç sormadan kendi hükmünü dikti. Kimi bir istilayla, kimi bir hanedanın kılıç zoruyla, kimi bir darbeyle, kimi ise bir ayaklanmanın ardından güçlü çıkanların koltuğa oturmasıyla doğdu. Ama hiçbiri, bir meydanda toplanmış özgür insanların 'evet, biz bu devleti istiyoruz' demesiyle kurulmadı. Devletler nazik anlaşmaların değil; kanın, zorun, savaşın, işgalin ve zor yoluyla boyun eğdirmenin ürünüdür. O 'doğa durumunda toplanıp anlaşma yapan insanlar' hiçbir zaman var olmadı. O sahne hiç yaşanmadı. O bir düşünce deneyidir, bir varsayımdır, filozofların siyâset kavramını meşrûlaştırmak için kafasında kurduğu bir tablodur; tarihsel bir gerçeklik değildir. Gerçekte olan hep şuydu: Yeterli silaha ve yeterli adama sahip bir güç, bir toprağı ele geçirirdi ve orada yaşayan herkesi kendi düzenine zorla itaât ettirirdi. Rıza yoktu, yalnızca galip gelen vardı. Ve galip gelen, sonradan kendi zaferini 'kuruluş', kendi zorbalığını 'düzen' ve kendi işgalini ise 'vatan' diye adlandırdı.

Kurucu Şiddet: Her Bayrağın Altında Kan Vardır

Buna itiraz edenler çıkar: 'Ama bazı devletler referandumla, kurucu meclislerle, halkın oylarıyla kuruldu; işte orada rıza var!' Bu itiraza dikkatle bakmak gerekir, çünkü bu itiraz göründüğünden çok daha çürüktür. Bir referandumun, bir kurucu meclisin yapılabilmesi için, önce birinin o toprakta iktidarı ele geçirmiş olması gerekir. Yani bu durumda 'halka soruldu' denilen an gelmeden çok önce, bir güç çoktan silahını kuşanmış, rakiplerini ezmiş ve bir toprağı ele geçirmiş ve masayı kurmuştur. Sonra o masaya oturup o masaya zorla itaât ettirilen insanlara karşı 'buyurun ve lütfen oyunuzu kullanın' denmiştir. Ama burada dikkat edin: soruyu soran, çoktan kazanmış olan bir güçtür; seçenekleri o belirler, sınırları o çizer, oylamanın kurallarını da o koyar ve bu davranışların hepsi insanların rızası dışında uygulanır. Böyle bir oylama özgür bir rıza değil, sadece kazanmış bir gücün kendi kurduğu düzeni zor yolu ile insanlara onaylatmasıdır. Sana 'bu devleti istiyor musun?' diye sorulduğunda, o devlet zaten çoktan kurulmuş, ordusu çoktan toplanmış, hapishaneleri çoktan yapılmış ve çoktan bir toprağı fethetme davranışı uygulanmıştır. Bu durumda senin cevabın 'hayır' olsa ne değişecek? Hiçbir şey. İşte bu yüzden, kuruluş anındaki o 'rıza' gösterileri gerçek bir rıza değil; bir tören, bir gösteri ve tamamlanmış bir tahakkümün üstüne serilmiş ince bir örtüdür. Her devletin temelinde bir kurucu şiddet vardır. Kazanılmış bir savaş, ezilmiş bir isyan, sürülmüş bir halk, boğdurulmuş bir rakip ve bastırılmış bir muhalefet. Devletler masum doğmaz; kanla doğar. Ve o kan zamanla kurur, unutulur, üstü örtülür; yerini marşlar, bayraklar ve kuruluş destanları alır. Ama kuruluşun altını yeterince kazarsanız, hep aynı şeyi bulursunuz: rızası alınmamış insanların üzerine zorla çökmüş bir örgüt. Bayraklar ne kadar dalgalanırsa dalgalansın, altındaki temel hep aynıdır: hiç kimseye sorulmadan kurulmuş bir tahakküm.

Neden Devlet Kavramı İnsanlara Sorularak Kurulamaz

Şimdi bütün bunları aşan en derin noktaya geliyoruz. Buraya kadar 'toplum sözleşmesi denilen şey hiçbir zaman rızaya dayalı bir sözleşme olmamıştır' dedik. Ama işin aslı bundan da radikaldir: Devlet kavramı kurulurken zaten kimseye devletin kurulup kurulmayacağı teknik olarak sorulamaz. Yani mesele yalnızca tarihsel bir kaza, 'keşke sorsalardı ama sormadılar' meselesi değildir. Mesele şudur: Eğer gerçekten sorulsaydı ve gerçek bir rıza aransaydı, devlet diye bir şey ortaya çıkamazdı. Neden? Çünkü gerçek rıza, tek tek her bireyin özgür onayı demektir. Bir şeyin gerçekten rızaya dayanması için, ona dâhil olan herkesin ayrı ayrı 'evet' deme ve aynı zamanda 'hayır' deme imkânına sahip olması gerekir. Oysa devlet, doğası gereği, 'hayır' diyene de hükmeder. Bir insan çıkıp 'ben bu devletin parçası olmak istemiyorum, beni bu düzenin dışında bırakın' dese, devlet ona 'peki, seni serbest bırakıyorum' demez; 'sen de bu düzene tabisin, ister iste ister isteme' der. İşte tam burada rıza kavramı çöker. Çünkü reddedebildiğin şeye rıza gösterebilirsin; ama reddedemediğin, 'hayır' dediğinde bile sana dayatılan bir şeye rıza gösteremezsin, ona yalnızca zorla boyun eğersin ve bu bir rıza değildir. Bu, daha önce de savunduğum bir hakikâte bağlanır: Egemenlik ile Öz-Yönetim aynı anda var olamaz. Devlet demek, senin üstünde duran, sana hükmeden bir egemen güç demektir. Gerçek rıza demek ise, senin kendi kendinin efendisi olman, kimsenin sana zorla hükmedememesi ve yönetilmemek demektir. Bu ikisi birbirini dışlar. Gerçekten rızayla var olan bir 'devlet' düşünmek, kare şeklinde bir üçgen düşünmek gibidir; kelimeler yan yana gelir ama işaret ettikleri şey imkânsızdır. Çünkü rızanın gerçek olduğu yerde, yani herkesin 'hayır' deme hakkının bulunduğu yerde, kimseyi zorla tabi kılan bir egemen olamaz; egemenin olduğu yerde de gerçek bir rıza olamaz. Devlet kavramı ancak rıza sahte olduğunda yani aslında rıza olmadığında var olabilir. Gerçek rıza, devlet kavramının yok edilmesi demektir. İşte bu yüzden toplum sözleşmesi bir kurgu olmak zorundadır. Filozoflar onu uydurmak zorunda kaldılar; çünkü devletin çıplak gerçeğini, yani 'sana sormadan, zorla üstüne çöktüm' gerçeğini hiç kimse kabul edemezdi. Bir masal gerekiyordu; zoru rızaya, işgali anlaşmaya ve tahakkümü vatana çeviren bir masal. Ve o masal, tam da gerçek olamayacağı için, hep varsayımsal, hep 'sanki', hep 'farz edelim ki' kipinde anlatıldı. Çünkü gerçekten böyle bir anlaşma olsaydı, gerçekten herkese devlet kavramının îcat edilip edilmeyeceği sorulsaydı, cevap devleti kurmak değil, onu tamamen reddetmek ve yok etmek olurdu.

Sonuç: Sorulmadan Kurulan Hiçbir Şey Meşrû Değildir

Toparlayalım. Devlet senin rızanla kurulmadı; sana hiç sorulmadı. Tarihte hiçbir devlet özgür bir onayla doğmadı; hepsi zorla, fetihle ve kanla kuruldu. Kuruluş anındaki o 'rıza' gösterileri, çoktan kazanmış bir gücün kendi düzenini zorla onaylatmasından ibaretti. Ve en derininde, devlet kavramı zaten hiç kimseye sorulamaz; çünkü gerçek bir rıza aransaydı, 'hayır' diyenlerin varlığı devleti daha doğmadan imkânsız kılardı. Toplum sözleşmesi, bütün bu gerçeği örtmek için anlatılmış bir masaldır. Locke onu 'Zımni Rıza' gibi bir kaçamakla kurtarmaya çalıştı ve başaramadı; çünkü 'istemiyorum' demeye hakkı olmayan birinin mecburiyeti rıza sayılamaz. Rousseau ise onu 'Genel İrade' gibi bir soyutlamayla yüceltmeye çalıştı ve başaramadı; çünkü Rousseau yalnızca somut efendiyi görünmez bir efendiyle değiştirdi. İkisi de aynı imkânsız işi yapmaya çalışıyordu: bir tahakkümü rıza ile sentezlemek. Bu sentez teknik olarak imkânsızdır. Buradan çıkan sonuç sarsıcıdır: Sana sorulmadan üstüne kurulmuş hiçbir şey meşrû değildir. Bir düzen seni doğduğun an, hiç sormadan kendi çarkının içine alıyorsa; sen 'hayır' deme hakkına hiçbir zaman sahip olmadıysan; ve bütün 'rıza'n kaçacak yerin olmamasından ibaretse; o düzenin senin üzerindeki hükmü asla meşrû değildir ve ayrıca böyle bir ortamın şuanki terör örgütlerinden hiçbir farkı yoktur. Çünkü güç kurmanın meşrûiyetle hiçbir ilgisi yoktur. Bir şeyin sana zorla yaptırılabiliyor olması onu haklı yapmaz; bu durum yalnızca tahakkümü ve zulümü gösterir. İnsanlığın en büyük yanılgısı, doğduğunda hazır bulduğu zinciri doğanın bir parçası zannetmesidir. Oysa o zincir doğal değildir; bir zamanlar birileri tarafından, birilerine sorulmadan takılmıştır. Ve sorulmadan takılan bir zincir, ne kadar eski olursa olsun, ne kadar alışılırsa alışılsın, bir hakka dönüşmez; yalnızca daha eski, daha alışılmış ve daha görünmez bir zincir olur ve en büyük zincir türü de görünmez zincirlerdir. İlk adım, onu bir doğallık değil, bir zincir olarak yeniden görebilmektir. Çünkü hiçbir zincir sana hiç sorulmadı; ve sorulmadan boynuna geçirilen hiçbir şey, senin rızan kapsamına girmemektedir ve senin rızanın dışında sana uygulanan her şey bir haksızlıktır.

Yazar: Oğuzhan Kurt