Kültür ile Karakter Arasındaki Ayrım

İnsanlar birbirini tanımadan yargılamayı pek severler. Birinin nereli olduğunu, hangi gelenekten geldiğini, hangi bayramı kutladığını, ne yiyip ne içtiğini, nasıl giyindiğini öğrenir öğrenmez, o insanın ahlâkı, karakteri, hatta değeri hakkında kesin bir hüküm verirler. Sanki kültür bir kalıptır da, içine düşen her insan o kalıbın tıpkı çıktısıdır. Bu yazının amacı, bu yaygın ve derin yanılgıyı kökünden sökmektir. Çünkü bir insanın kültürel değerleri ile onun ahlâkı ya da karakteri arasında zorunlu hiçbir bağ yoktur. Bu yalnızca toplumsal bir nezaket meselesi değil, bizâtihi ontolojik bir gerçektir; yani varlığın yapısına dair bir hakikâttir. Ve bu hakikâti görmemek, sanıldığının aksine, laikliğin de temelini çürütür.

Her Bir Parça Kendi Başına Bir Bütündür

Önce zemini sağlam kuralım, çünkü bütün mesele burada düğümleniyor. Bir şeyi anlamanın iki yolu vardır: onu ya bir başka şeyin parçası olarak görürsünüz, ya da kendi başına, kendi içinde tamamlanmış bir bütün olarak. İnsanlar bir bireyi düşünürken neredeyse her zaman birinci yolu seçer: 'O, şu toplumun bir ferdi', 'O, şu kültürün bir mensubu', 'O, şu geleneğin bir parçası.' Veya 'O şu ideolojinin bir üyesi.' Böylece insanı, ait olduğu varsayılan büyük bütünün küçük bir uzantısına indirgerler. Oysa burada gözden kaçan temel bir ontolojik gerçek vardır: Her parça, kendi durumuna göre kendi başına bir bütündür. Bir insan, bir kültürün 'parçası' olarak adlandırıldığında bu tanımlama o insanı bir kültüre içkin yapmaz. Bu durumda birey hâlâ kendi içinde tamamlanmış, kendi sınırları olan, kendi varlığına sahip olan, kültüre dışsal bir bütündür. O, içine yerleştirildiği büyük resmin bir parçası değildir; sadece kendi başına bir resimdir. Bir insanın kültürün mensubu olması, o insanın o kültür tarafından tüketildiği, onun içinde eridiği anlamına gelmez. İnsan, ait olduğu hiçbir bütünün içinde kaybolmaz; her zaman, o bütünden ayrı, kendi başına duran bir varlık olarak kalır. Bunu daha da ileri götürelim: Hiçbir parçanın, kendisine dışsal hiçbir başka düşünce ya da nesne ile özsel bir ilgisi yoktur. Yani bir şeyin ne olduğu, onun dışındaki şeylerle kurulan bağlardan değil, kendi içsel varlığından gelir. Bir insanın kim olduğu, onun dışındaki kültürel kabuktan değil, kendi içsel gerçekliğinden, kendi niyetlerinden, kendi seçimlerinden doğar. Kültür insana dışsaldır; o, insanın etrafını saran bir ortamdır, ama insanın özü değildir. Bir balığın suyun içinde yüzmesi, balığın 'su' olduğu anlamına gelmez. Tıpkı bunun gibi, bir insanın bir kültürün içinde yaşaması da, o insanın o kültür olduğu anlamına gelmez. Su balığa dışsaldır; kültür de insana dışsaldır. İşte bu yüzden kültür ile karakter, iki ayrı ontolojik düzlemde durur. Karakter, insanın kendi içsel bütünlüğüne aittir; kültür ise ona dışarıdan eşlik eden bir bağlamdır. Bu ikisini birbirine karıştırmak, suyu balıkla, çerçeveyi resimle, sahneyi oyuncuyla karıştırmak gibidir.

Uygulanabilirlik Bizâtihi İlişki Demek Değildir

Şimdi meselenin en ince ama en kritik noktasına gelelim. İnsanlar şöyle bir itiraz getirebilir: 'Ama insan kültürünü uygular, ona göre yaşar, onu davranışlarına döker. Öyleyse kültür ile insan arasında elbette bir bağ vardır.' Bu itiraz, çok temel bir kavram karışıklığına dayanır. Çünkü bir şeyin bir başka şey ile uygulanabilir olması, o ikisi arasında özsel bir ilişki olduğu anlamına gelmez. Şunu açalım, çünkü bütün yazının kalbi burada atıyor. 'Uygulanabilirlik' bir imkândır; bir şeyin başka bir şeyle kullanılabilmesi, bir araya getirilebilmesi durumudur. Ama 'Bizâtihi İlişki' dediğimiz şey, iki varlık arasında özsel, bir varlığa içkin olan ve birini diğerine bizâtihi olarak bağlayan içsel bir bağdır. Bu ikisi taban tabana farklıdır. Bir çekiç hem bir ev yapmakta hem de bir kafa kırmakta kullanılabilir. Çekicin bu iki eyleme de uygulanabilir olması, çekicin doğasının ev yapmakla ya da kafa kırmakla özsel bir ilişkisi olduğu anlamına gelmez. Çekiç, kendi başına yalnızca çekiçtir; onu ne yönde kullanacağını belirleyen, çekiç değil, onu tutan elin niyetidir. Kültür de tam olarak böyledir. Bir kültür, bir gelenek, bir değerler bütünü; bunlar birer araçtır, birer malzemedir. Onların kendi başlarına bir ahlâkı yoktur. Onlara ahlâkî yönü veren, onları uygulayan insanın niyetidir. İşte bu yüzden, tamamen aynı kültürü, tamamen aynı geleneği, tamamen aynı değeri, iki farklı insan bambaşka niyetlerle uygulayabilir. Aynı dinî ibadeti bir insan derin bir alçakgönüllülükle, bir başkası ise çevresine üstünlük taslamak için yapabilir. Aynı milli geleneği biri sevgiyle, diğeri ise ırkçılık niyeti ile yaşayabilir. Aynı yemeği biri paylaşmak için, diğeri gösteriş yapmak için pişirebilir. Kültürde işte böyledir; onu uygulayan niyetler sonsuz çeşitliliktedir. Bu da bizi kaçınılmaz bir sonuca götürür: Bir insanın hangi kültüre ait olduğunu bilmek, onun ahlâkı hakkında bize hiçbir şey söylemez. Çünkü ahlâk, kültürde değil, niyettedir; kabukta değil, çekirdektedir. İki insan aynı kabuğu taşıyıp bambaşka çekirdeklere sahip olabilir; ya da bambaşka kabuklar taşıyıp aynı çekirdeği paylaşabilir. Kültürel aidiyet, bir insanın dış görünüşüdür; karakteri ise onun iç gerçekliği. Ve dış görünüşten iç gerçekliğe doğru hiçbir zorunlu köprü yoktur. Bir adım daha atalım. Eğer aynı kültür farklı niyetlerle uygulanabiliyorsa, o zaman kültürün kendisi ahlâkın kaynağı olamaz. Çünkü bir şeyin kaynağı onun sonucunu belirlemek zorundadır; oysa kültür, sonucu (yani niyeti, ahlâkı) belirlemiyor. Aynı kültürden hem bir aziz hem de bir cani çıkabiliyorsa, kültür ne azizliğin ne de caniliğin sebebidir. Sebep başka yerdedir: insanın kendi içsel bütünlüğünde ve kendi özgür niyetinde. Kültür yalnızca bir kabuktur ve önemli olan şey kabuk değil, o kabuğun içindeki çekirdek yani karakterdir.

Toplumların Kör Noktası

Şimdi bu ontolojik gerçekten, somut ve rahatsız edici bir toplumsal sonuca geçelim. Eğer söylediklerimiz doğruysa, yani kültür ile karakter arasında zorunlu bir bağ yoksa, o zaman bir insanı kültürel aidiyetine bakarak yargılamak, baştan sona bir hatadır. Ama toplumlar tam da bunu yapar. Üstelik bunu istisnasız yapar. Neredeyse her toplum, kendi kültürel kalıbına uymayan insanı bir tehdit, bir yabancı, bir eksiklik olarak görür. Farklı giyineni, farklı inananı, farklı yaşayanı, farklı düşüneni, sırf farklı olduğu için ahlâken kusurlu sayar. 'Bizden değil' demek, çoğu zaman 'bu kişi ahlâksız' demenin örtük bir biçimidir. Toplum, kendi kültürünü ahlâkın ölçüsü hâline getirir ve bu ölçüye uymayan herkesi otomatik olarak terazinin alçak kefesine koyar. Oysa gördük ki kültür, ahlâkın ölçüsü olamaz; çünkü aynı kültür hem en yüce hem de en alçak niyetlere alet olabilir. Bir toplum, kendi kültürüne uymayan bir insanı saf bir saygıyla, hiçbir önyargı katmadan karşılayamıyorsa, o toplum aslında şunu itiraf etmiş olur: 'Ben insanın kendisini görmüyorum; yalnızca üstündeki kabuğu yargılayarak o kabuğu görüyorum.' Bu, insanı bir birey olarak değil, bir kategorinin örneği olarak görmektir. Ve bu, başta kurduğumuz ontolojik hatanın ta kendisidir: parçayı kendi başına bir bütün olarak değil, büyük bir bütünün silik bir kopyası olarak görmek. Toplum, karşısındaki insanın kendi başına bir bütün olduğunu unutur ve onu yalnızca ait olduğu varsayılan kültürün bir uzantısına indirger. İşte bütün önyargının, bütün ayrımcılığın ve bütün ötekileştirmenin kök hatası budur.

Bu Neden Laikliğe Aykırıdır?

Burada çoğu kişinin beklemediği bir bağlantı kurmak istiyorum. İnsanların kültürel aidiyetlere bakarak yargılama yapması, yalnızca felsefî bir hata değil, aynı zamanda laikliğin de doğrudan ihlalidir. Çünkü laikliğin özü çoğu zaman yanlış anlaşılır; laiklik 'devletin din işlerine karışmaması' gibi dar bir kurala indirgenir. Oysa laikliğin asıl felsefî çekirdeği çok daha derindir: Bir insanın değerinin, onun mensup olduğu inanç, gelenek ya da kültürel kimlikten bağımsız olarak ele alınması gerektiği ilkesidir laiklik denilen şey. Laiklik, en derin anlamıyla, insanı kültürel ve dinsel kabuğundan soyutlayıp ona bir birey olarak, kendisine benzemeyen diğer insanlar ile eşit bir varlık olarak bakabilmektir. Laik bir bakış açısı 'sen hangi kültürdensin?'' diye sormamaktır ve laiklik karşıdaki insanı sadece bir insan olarak görmektir. Aslında laiklik tam da bizim ontolojik olarak savunduğumuz şeyi yapar: insanı, ait olduğu bütünün bir parçası olarak değil, kendi başına bir bütün olarak ele alır. Bu yüzden laiklik ile bizim ontolojik tezimiz aynı kökten beslenir: ikisi de insanın kabuğunu değil, çekirdeğini esas alır. Şimdi tersini düşünelim. Bir toplum, kendi kültürüne uymayan insanı saygıyla karşılayamıyorsa, onu kültürel aidiyetine göre yargılıyorsa, o toplum laikliğin bu çekirdeğini çiğniyor demektir. Çünkü insanı kültürel kimliğine indirgeyen bir bakış, bireyi değil kategoriyi esas alır; çekirdeği değil kabuğu ölçü yapar. Böyle bir toplum, biçimsel olarak ne kadar 'laik' görünürse görünsün, gerçekte laikliğin ruhuna aykırı davranır. Çünkü laiklik bir bürokratik düzenleme değil, bir insan görme biçimidir; ve o görme biçiminin temelinde, tam da bizim kurduğumuz ontolojik ayrım yatar: kültür dışsaldır, insanın karakteri ise insana içseldir. Dolayısıyla kültür ile karakter arasındaki bağı zorunlu sanmak, yani insanı kabuğuna göre yargılamak, çifte bir hatadır. Bu durum hem ontolojik olarak yanlıştır, çünkü bir parçayı kendi başına bir bütün olarak görmeyi reddeder. Hem de laikliğe aykırıdır, çünkü insanı bireyselliğinden koparıp bir kültürel kategorinin tutsağı hâline getirir ve bu durum insanları birbirine düşman eder. Bu iki hata aslında tek bir hatadır: insanın kendi başına kendisine dışsal olan hiçbir şeye indirgenemeyecek bir bütün olduğunu görememek hatası.

Sonuç

Bütün bu çözümlemeden tek bir sade hakikât süzülüp çıkıyor: İnsan kendisini ait hissetiği kültürü değildir. İnsan, geleneği değildir. İnsan, üstüne giydirilmiş kimliklerin toplamı değildir veya insan bir ideoloji değildir. İnsan, kendi başına, kendi içinde tamamlanmış ve kendisine dışsal hiçbir şeye indirgenemeyecek bir bütündür. Ve bir insanın ahlâkı, karakteri, gerçek değeri; onun hangi kültüre ait olduğunda değil, o kültürü hangi niyetle taşıdığında saklıdır. Aynı kabuğu taşıyan iki insandan biri aziz, öteki ise cani olabiliyorsa, kabuk hiçbir şey söylemiyor demektir. Bir şey söyleyen tek şey, o kabuğun altındaki niyettir. Bu yüzden bir insanı tanımak istiyorsak, onun nereden geldiğine değil, ne yapmak istediğine bakmalıyız; kültürüne değil, niyetine; aidiyetine değil, eylemine veya görüşüne değil ahlâkî ilkelerine. Geri kalan her şey, yalnızca insanın etrafını saran bir bağlamdır; onun kim olduğunu belirleyen bir şey değil, yalnızca insana önemsiz bir görüntü veren bir sahnedir. Ve bunu görebilen bir toplum, ancak o zaman gerçekten laik, gerçekten adil ve gerçekten insanca olabilir. Çünkü bir insana hakkıyla saygı duymak, onun kabuğuna rağmen değil, kabuğunu hiç hesaba katmadan, doğrudan onun kendisine, o kendi başına bütün olan varlığına saygı duymakla başlar. Ayrıca bir insan bir başkasına tahakküm kurmuyor ise ve bir başkasına adaletsizlik yapmıyor ise o insanın hayatında uyguladığı her şey teknik olarak bir haktır ve bu özgürlüğü engelleyen her toplum ve her sistem yok edilmelidir.

Yazar: Oğuzhan Kurt