Karşı Çıkmak Kavramı Üzerine

İnsan düşüncesinin tarihine baktığımızda, ilerlemenin neredeyse her zaman bir 'hayır' ile başladığını görürüz. Birisi çıkıp 'bu böyle değil' demeden, 'burada bir eksiklik var' diye işaret etmeden, hiçbir fikir kendisini yenileme fırsatı bulamamıştır. Karşı çıkmak, bu anlamda, felsefenin en eski ve en verimli hareketlerinden biridir. Ancak bu hareketin ne olduğu kadar, ne için yapıldığı da önemlidir. Çünkü karşı çıkmanın değeri, onun kendisinde değil, hizmet ettiği amaçtadır. Bu yazının ana iddiası basit ama çoğu zaman gözden kaçan bir şeydir: Karşı çıkmak bir amaç değil, bir araçtır. Hem bilimde hem de felsefede karşı çıkmanın arkasında her zaman bir niyet bulunur; ve bu niyet, çoğunlukla yeni bir şey önermek, daha doğru bir bilgiyi ortaya koymak ya da var olanı sağlıklı bir biçimde sınamaktır. Karşı çıkmayı amaç hâline getirdiğimiz an, onu asıl doğuran düşünsel zeminden koparmış oluruz. Geriye sadece bir reddetme refleksi kalır ki bu, felsefî değil olsa olsa düşmancıl ve dogmatik bir tutumdur.

Karşı Çıkmak ile Düşman Olmak Aynı Şey Değildir

İlk başta bu ayrımı netleştirmek gerekir, çünkü çoğu yanlış anlama burada başlar. Düşman olmak, karşındakini ortadan kaldırmayı kendi başına bir hedef olarak görür. Düşmanlıkta amaç yok etmektir; bu yok edişin ardından ne geleceği pek umursanmaz. Oysa felsefî anlamda karşı çıkmak, bir şeyi körü körüne yıkmaktan çok onunla hesaplaşmaktır ve bu hesaplaşma aracılığıyla bir teorinin doğrusunu yanlışından ayırmaktır. Bu hesaplaşmanın sonunda kimi zaman fikir tümüyle çürür ve yerini başkasına bırakır, kimi zaman da bir fikir güçlenerek yeniden ortaya çıkar. Her iki durumda da kazanan, bilgidir. Bu farkı görmek için şöyle düşünelim: Bir fikre düşman olan kişi, o fikrin hiçbir koşulda doğru olmasını istemez. Böyle bir insan her şeyi sadece çürütmek için çürütür ve bu durum dogmatik bir yok ediştir bir felsefe değildir. Böyle bir tutum karşısındakinin haklı olabileceği ihtimalini baştan kapatmıştır. Oysa felsefî olarak karşı çıkan kişi, eleştirdiği fikrin haklı çıkma ihtimaline de açık olmalıdır. Gerçekten felsefî anlamda karşı çıkma davranışını uygulayan kişinin derdi zafer kazanmak değil, doğruyu ve hakikâti bulmaktır. İşte bu açıklık, düşmanlık ile felsefî tenkit arasındaki en keskin sınırdır. Düşmanlıkta körlük vardır; felsefî anlamda bir karşı çıkmakta ise bir şeyleri ön görme çabası vardır. Biri dogmatiktir, diğeri ise aydınlatıcıdır.

Bilimde Karşı Çıkmanın Yeri

Bilim, belki de karşı çıkmanın en verimli işlediği alandır. Bir bilimsel teori, ne kadar köklü ve kabul görmüş olursa olsun, her zaman yanlışlanmaya açıktır. Hatta bilim felsefecisi Karl Popper'ın ünlü ölçütüne göre bir önermenin bilimsel sayılabilmesi için yanlışlanabilir olması gerekir. Yani Popper'e göre bir teori, 'şu koşullarda ben yanlış çıkarım' diyebiliyorsa bilimseldir. Bu, bilimin doğasında karşı çıkmaya yer açıldığının en açık göstergesidir. Ama burada kritik nokta şudur: Bilimde karşı çıkmak rastgele ya da inatla yapılmaz. Bir teoriye karşı çıkan bilim insanı, elinde kanıtla, alternatif bir açıklamayla ya da var olan açıklamanın yetersiz kaldığı bir gözlemle gelir. Yani bilimde karşı çıkma, daima bir öneriyle birlikte yürür. Tarihten bir örnek verelim. Yüzyıllar boyunca evrenin merkezinde Dünya'nın bulunduğu, Güneş'in ve diğer gök cisimlerinin onun etrafında döndüğü kabul ediliyordu. Bu, yalnızca bir astronomi görüşü değil, neredeyse bütün bir dünya tasavvuruydu. Kopernik bu modele karşı çıktı. Ama dikkat edelim: Kopernik sadece 'bu yanlış' demedi. Yerine, Güneş'i merkeze alan bambaşka bir model önerdi. Onun karşı çıkışı kör bir yıkım değil, rasyonel bir yıkımdı. Ardından Galileo gözlemlerle, Kepler hesaplarla, Newton ise çekim yasasıyla bu yeni anlayışı sağlamlaştırdı. Her biri öncekine bir yerde karşı çıktı, ama her karşı çıkış bilim dünyasına yeni bir tuğla koydu. Bir örnek daha düşünelim. Newton fiziği, yaklaşık iki yüzyıl boyunca neredeyse kusursuz kabul edildi. Ta ki Einstein, ışık hızına yakın hızlarda ve çok büyük kütleli cisimlerin yakınında Newton'un denklemlerinin yetersiz kaldığını gösterene kadar. Einstein, Newton'a düşman değildi; onu küçümsemedi veya yok saymadı. Yalnızca eksik kaldığı yeri gösterdi ve daha kapsamlı bir kuram önerdi. İlginç olan şu ki, Einstein'ın görelilik kuramı bile mutlak değildir; bugün fizikçiler onu kuantum mekaniğiyle uzlaştırmaya çalışırken yine bir tür karşı çıkışın içindeler. Bilimde hiçbir nokta son nokta değildir ve bilim kavramında karşı çıkmak her zaman araçtır. İşte bu yüzden bilimde karşı çıkmak hem çok önemli hem de mutlak olmayan bir şeydir. Önemlidir, çünkü karşı çıkma olmadan bilim donar ve gelişemez. Mutlak değildir, çünkü bugün karşı çıkanın kendisi de yarın karşı çıkılacak olandır. Bilim, sürekli kendisini sınayan bir döngüdür ve bu döngüyü döndüren şey, sınamayı amaç değil bir araç bellemektir.

Felsefede Karşı Çıkmanın Yeri

Felsefe, baştan sona bir karşı çıkışlar tarihidir desek abartmış olmayız. Sokrates, Atina sokaklarında insanların 'kesinlikle bildiklerini' sandıkları şeyleri sorgulayarak, onların aslında pek de bir şey bilmediklerini gösterdi. Ama Sokrates'in derdi insanları küçük düşürmek ya da toplumsal kültürü aşağılamak değildi. Tam tersine, sahte bilgiyi temizleyip gerçek bilgiye yer açmaktı. Onun ünlü soru sorma yöntemi, esasında nazik ama ısrarlı bir karşı çıkıştır. Ve bu karşı çıkışın amacı, hep bir adım daha ileriye ve daha sağlam bir anlayışa varmaktı. Felsefe tarihindeki büyük isimler, neredeyse her zaman kendilerinden öncekilere bir biçimde karşı çıkarak ortaya çıkmışlardır. Aristoteles, hocası Platon'un idealar kuramına itiraz etti; ama bunu yaparken Platon'u yok saymadı, ona borçlu olduğunu da hiç gizlemedi. Kant, hem akılcıların hem de deneycilerin tek başına yetersiz kaldığını düşündü ve ikisini de aşan yeni bir zemin kurmaya çalıştı. Onun karşı çıkışı, iki tarafı da çöpe atmak değil, ikisinin de haklı yanlarını haksız yanlarından ayırarak haklı yanlarını yeni bir bütünde toplamaktı. Buradaki örüntü hep aynıdır: Felsefî karşı çıkış körü körüne yıkmak için değil, dönüştürmek ve değiştirmek için yapılır. Eleştirilen fikir bazen tamamen terk edilir, bazen yeniden biçimlendirilir, bazen de daha sağlam temellere oturtulur. Ama felsefede ve bilimde hiçbir zaman karşı çıkmanın kendisi nihai hedef değildir. Hedef, daima daha doğru, daha tutarlı ve daha kapsayıcı bir teoriye ulaşmaktır. Eğer bir kişi sadece karşı çıkmak için karşı çıkıyorsa, yani her söyleneni reddetmeyi bir karakter özelliği hâline getirmişse, bu artık felsefe yapmak değildir. Bu tutum felsefenin görüntüsünü taşıyabilir, dışarıdan bakılınca rasyonel bir şeye benzeyebilir, ama özünde bu tutumun felsefî veya bilimsel hiçbir yanı yoktur. Çünkü felsefe karşı tarafı sinir etmek için körü körüne soru sormaktan değil, ne sorman gerektiğini bilmekten ve her soruyu bir cevap için bir araç olarak kullanabilmekten beslenir. Boş bir inkâr veya sorgulama kılıfı içine girmiş bir kör düşmanlık, soruyu da cevabı da öldürür ve bu durum felsefe yapmak değil dogmatizm yapmak demektir.

Karşı Çıkmayı Amaç Sananların Yanılgısı

Şimdi yazının başında andığımız asıl noktaya gelelim. Karşı çıkmayı bir amaç hâline getirmek, karşı çıkmak davranışına karşı yapılabilecek en büyük yanlıştır. Çünkü amaç hâline gelen karşı çıkış, artık neye karşı çıktığını bile umursamaz; yalnızca karşı çıkmanın verdiği o sahte üstünlük hissiyle yetinir. Böyle bir tutum, dışarıdan bakıldığında cesur ve sorgulayıcı görünebilir, ama özünde tembel ve itaâtkârdır. Çünkü normalde bir şeye karşı çıkıp yerine daha iyisini koymak zordur; sadece körü körüne reddetmek ise kolaydır. Türkiye gibi ülkelerde bu yanılgıya sık rastlanır. Bu tür ahmak ülkelerde çoğu zaman düşman olmak ile karşı çıkmak birbirine karıştırılmıştır. Türkiye gibi ülkelerde bir fikre, bir kuruma ya da bir kişiye karşı çıkıldığında, bu çoğunlukla onu anlama ve dönüştürme niyetiyle değil, onu baştan reddetme, bir şeye mahkûm etme ve mümkünse zorla yok etme niyetiyle yapılır. Tartışmalar, gerçekten kimin haklı olduğunu bulmaya değil, kimin diğerine daha havalı laflar soktuğuna bakmaya odaklanır. Böyle bir durumda iki taraf da karşısındakinin söylediğinde bir doğruluk payı olabileceğini baştan kapatmıştır. Böyle bir ortamda fikirler değil, taraflar ve fanatiklikler çarpışır. Ve bu tür bir ortamda hiçbir taraf, karşısındakinden bir şey öğrenmeyi onurlu bir kazanç olarak görmez; bu tür câhil ülkelerde yeni bir şey öğrenmek, âdeta yenilgi sayılır. Oysa gerçek bir karşı çıkış, bir insanın karşısındakini önce anlamasını gerektirir. Bir fikre hakkıyla itiraz edebilmek için, o fikrin en güçlü hâlini bilmek gerekir. Bunu yapmadan yapılan itiraz, bir fikrin kendisine değil, onun zihinde çarpıtılmış bir gölgesine yöneliktir. Düşmanlıkla yürütülen 'karşı çıkışlar' çoğunlukla bu türdendir: Karşıdakinin söylediğini değil, söylenilen şeyin bizim zihnimizdeki yargıya çarptığında oluşan bir duygudan dolayı karşı tarafın teorisini çürütmeye çalışırız ve bu dogmatizm ile zafer kazandığımızı zannederiz. Bu, hem entelektüel açıdan bir cehâlettir hem de ahlâken bir hatâdır. Çünkü böyle bir ortamda kimse bir şey öğrenmez, kimse değişmez; sadece herkes kendi yerinde kendi teorisiyle kendisine duygusal mastürbasyon yapar ve bu duygusal mastürbasyonun felsefeye ve bilime en ufak bir katkısı bile yoktur. Bu yüzden bir toplumun düşünsel olgunluğu, ne kadar çok karşı çıktığıyla değil, nasıl karşı çıktığıyla ölçülür. Kör bir niyet ile uygulanan yıkıcı bir inkâr kültürü, susmaktan daha verimli görünebilir, ama gerçekte her iki tutumda aynı yere çıkar: Dogmatizme ve boşu boşuna yapılmış bir duygusal mastürbasyona...

Peki Karşı Çıkmak Araç Olduğunda Bize Ne Kazandırır?

Şimdi en önemli soruya gelelim. Karşı çıkmayı bir araç olarak gördüğümüzde, yani onu doğruyu bulma yolunda bir alet olarak kullandığımızda, bunun bize faydası tam olarak nedir? Çünkü bir şeyi savunurken yalnızca 'yanlış olanı yapmamalısın' demek yetmez; aynı zamanda doğru olanın bize ne kazandırdığını da göstermek gerekir. Birincisi, araç olarak karşı çıkmak bizi hatalardan arındırır. Hiçbir fikir, hiçbir teori, hiçbir kurum kusursuz doğmaz. Her teorinin içinde mutlaka eksikler, yanlışlar ve kör noktalar vardır. Bunları görünür kılan şey, sağlıklı bir karşı çıkış ve eleştiridir. Karşı çıkma olmasaydı, ilk bulduğumuz yanlış cevaba ömür boyu sarılır kalırdık. Karşı çıkış, bir nevi düşüncenin bağışıklık sistemidir; zararlı olanı tanır ve onu temizler. Ama bunu yaparken sağlıklı dokuya zarar vermez, çünkü bu karşı çıkışın amacı körü körüne yok etmek değil, haklı teoriyi haksız teoriden ayırmaktır. İkincisi, araç olarak karşı çıkmak bilgiyi sağlamlaştırır. Bir fikre ciddi itirazlar geldiğinde ve o fikir bu itirazlara sağlam cevaplar verebildiğinde, artık o fikre çok daha güvenle dayanabiliriz. Sınanmamış bir inanç ile sınanıp ayakta kalmış bir bilgi arasında büyük fark vardır. Eleştiri, doğru olanı çürütmez; aksine onu çelikleştirir. Bu yüzden gerçekten sağlam fikirler, eleştiriden korkmaz, onu kendisine davet eder. Üçüncüsü, araç olarak karşı çıkmak yeni kapılar açar. Çoğu büyük buluş, var olan bir açıklamanın yetersiz kaldığı noktada, 'burada bir tuhaflık var' diyen birinin itirazıyla başlamıştır. Karşı çıkmak, alışılmışın dışına bakmanın bir biçimidir. Herkesin doğru kabul ettiği bir şeye usulünce itiraz etmek, çoğu zaman daha önce kimsenin göremediği bir patikayı görünür kılar. Bu anlamda karşı çıkış, sadece yanlışı temizlemekle kalmaz, aynı zamanda yepyeni doğruların da habercisi olur. Dördüncüsü, ve belki de en önemlisi, araç olarak karşı çıkmak diyaloğu mümkün kılar. Düşmanlık konuşmayı bitirir; karşı çıkış ise konuşmayı sürdürür. Çünkü doğruyu aramak niyetiyle yapılan bir itiraz, karşı tarafa cevap verme, kendini açıklama, gerekirse fikrini gözden geçirme imkânı tanır. İki taraf da aynı hedefe, yani doğruya yöneldiğinde, aralarındaki gerilim bir çatışma değil, ortak bir arayış hâline gelir. İşte sağlıklı toplumların, sağlıklı bilim çevrelerinin ve sağlıklı felsefe geleneklerinin sırrı buradadır: birbirine karşı çıkanlar düşman değil, aynı yola farklı bakış açıları ile bakan yolculardır.

Karşı çıkmak, insan düşüncesinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Onsuz ne bilim ilerler ne de felsefe derinleşir. Ama karşı çıkmanın değeri, kendisinden değil, hizmet ettiği niyetten gelir. Doğruyu aramak için yapılan bir itiraz, en verimli düşünce hareketlerinden biridir. Sırf karşı çıkmış olmak için yapılan bir inkâr ise, kılığı ne olursa olsun, kısır bir düşmanlıktan başka bir şey değildir. Bu yüzden ayrımı baştan net tutmak gerekir: Karşı çıkmak bir amaç değil, bir araçtır. Bir şeyi dönüştürmek, düzeltmek ya da tümüyle yanlışsa onu kaldırıp yerine doğruyu koymak için kullanılır. Karşı çıkmak bu niyetle kullanıldığı sürece değerlidir. Bu amaçtan kopulduğu ve karşı çıkmanın kendisini bir hedef hâline getirdiğimiz an ise, düşünceyi besleyen bir güçten, onu kemiren bir alışkanlığa atlarız ve bu sıçrama çok irrasyoneldir. Ve son olarak unutmamak gerekir ki, hem bilimde hemde felsefede karşı çıkmak çok önemlidir ama asla mutlak değildir. Bugün karşı çıkan, yarın karşı çıkılan olur. Bu döngü kötü bir şey değil; tam tersine, düşüncenin canlı kaldığının en güzel işaretidir. Önemli olan, bu döngüye düşmanlıkla değil, doğruyu arama niyetiyle katılmaktır. Çünkü gerçekten karşı çıkan, düşmanlık yaratmak isteyen değil, her zaman daha iyisini ve daha doğrusunu ortaya atmak isteyendir.

Yazar: Oğuzhan Kurt