İdeoloji Yanılsaması

Tarih, bize çoğu zaman bir ilerleme hikâyesi olarak anlatılır. Oysa dikkatle bakıldığında görülen şey bir ilerleme değil; birbirini gerekçe göstererek kendi varlığını sürdüren ideolojilerin bitmek bilmeyen savaşıdır. Hiçbiri kendisini sade bir dille doğrudan savunmaz. Hiçbiri “ben güç istiyorum” demez. Her biri, bir diğerini düşman olarak işaret eder. Krallar, gerçek düzen olan kaosu gerekçe gösterdi. Ulus-devletler, kralları 'bunlar halkları köle yaptı' diye bir gerekçe gösterdi ama hâlbuki tamamen aynı davranışı kendileri halklara uyguladı. Demokrasiler, tiranlıkları yıktı ve bunun yerine çoğunluğun tiranlığını kurdu. Sözde devrimler ise baskıyı gerekçe göstererek kendilerini meşrûlaştırdı fakat her bir siyasi devrim yeni bir tahakküm yarattı. Baskı ise devrim korkusunu körükledi.

Her ideoloji, kendi varlığını başka ideolojik bir tehdidin zorunlu sonucu gibi sunar. Böylece her ideoloji kendisini sorgulanamaz bir konuma yerleştirir. Çünkü artık tartışılan şey ideolojinin kendisi değil, onun 'engel olduğu felaket' olur. Bu, tarihin en büyük yanılsamalarından biridir. Bir ideoloji ortaya çıktığında asla çıplak haliyle gelmez. Her ideoloji kendi iç mantığını, kendi doğrularını savunmak yerine, daima bir karşıt üretir ya da mevcut bir karşıtı abartır. Bu karşıtlık, ideolojinin meşruiyet kaynağına dönüşür. Artık ideoloji bir tercih değil, bir zorunluluk gibi görünür. Devlet, 'düzensizlik olmasın' diye vardır. Ordu, 'tehudit var' diye vardır. Yasalar, 'insan kötüdür' diye vardır. İktidar ise 'başka türlü düzen olmaz' diye vardır. Ama asıl soru şudur: Bu tehditler gerçekten var olduğu için mi bu yapılar var, yoksa bu yapılar var olduğu için mi tehditler sürekli diri tutuluyor?

İdeolojiler yalnızca kendilerini savunmaz; aynı zamanda kendi karşıtlarını da üretir ve ideolojiler kendi karşıtlarını başkalarına bir düşman olarak gösterir. Çünkü karşıt ideoloji yoksa meşruiyet de yoktur. Bir devlet için düşman yoksa, güvenlik söylemi çöker. Bir devrim için baskı yoksa, devrim yapmak anlamsızlaşır. Bu yüzden ideolojiler, karşıtlarının tamamen yok olmasına asla izin vermez. Onları bastırır, ama ortadan kaldırmaz. Çünkü siyaset bir başka siyasetin kendisine düşman olmasına ihtiyaç duyar. Tarih boyunca yaşanan çatışmaların önemli bir kısmı, bu karşılıklı düşmanlık ilişkisinin ürünüdür. Savaşlar, yalnızca toprak mülkiyeti ya da kaynaklar için değil; aynı zamanda ideolojilerin kendi varlıklarını haklı çıkarabilmesi için de sürdürülür. Her çatışma, bir diğer ideolojinin haklılığını yeniden üretir. Bu yüzden hiçbir ideoloji masum değildir. Her ideoloji kendisini savunurken hep bir şeyi varsayar: Bir tehdit, bir düşman ve bir savaş ihtimali. Ve bu varsayım, çoğu zaman sorgulanmadan kabul edilir.

İşte itiraz tam da burada başlar. Çünkü eğer bir şey yalnızca başka bir şeyin kendisine saldırma ihtimali üzerinden meşrulaşıyorsa, bu durumda o şeyin kendisi asla gerçek anlamda meşrû değildir. Korkuya ve savaşa dayanan meşruiyet, aslında meşruiyetin yokluğunun itirafıdır. İdeolojilerin kurduğu bu döngü kırılmadıkça, insanlık sürekli aynı sahnenin farklı versiyonlarını izlemeye mahkûm kalacaktır. İsimler değişecek, bayrakların renkleri değişecek, sloganlar değişecek; ama öz ve davranış aynı kalacaktır: korku üzerinden kurulan iktidar ve fetih açlığı. Bu yüzden mesele, 'hangi ideoloji daha doğru?' sorusu değildir. Asıl mesele, ideolojilerin kendilerini meşrûlaştırma biçimidir. Ve belki de ilk kez şu soruyu sormak gerekir: Bir ideoloji, kendisini hiçbir karşıta ihtiyaç duymadan savunabiliyor mu? Ya da bir ideoloji etrafta hiç ideoloji yokken haklı olabiliyor mu? Eğer cevap hayırsa bu durumda o ideoloji zaten kendi başına ayakta duramıyor demektir. Bu sadece bir eleştiri değil, aynı zamanda bir reddediştir. İdeolojilerin birbirini gerekçe göstererek kurduğu bu yapay tahakküm düzenine karşı bir reddediş. Çünkü özgürlük, korkuların rasyonalize edildiği yerde değil; o korkuların tamamen ortadan kaldırıldığı yerde başlar.

Yazar: Oğuzhan Kurt