Devlet Nedir?

Siyâset felsefesinde devlet kavramı çoğu zaman zorunlu ve doğal bir kurum gibi sunulur. Oysa tarihsel ve kavramsal olarak incelendiğinde devletin ne doğal ne de zorunlu bir kurum olduğu görülür. Devlet, en yalın hâliyle belirli bir coğrafî alan üzerinde zor kullanma tekeline sahip olduğunu iddia eden bir örgüt biçimidir. Bu tanım, devletin özünü de açığa çıkarır: Devlet, toplumsal ilişkilerin doğal akışından doğan bir düzen değil, aksine bu ilişkilerin üzerine yerleştirilmiş zorlayıcı bir otoritedir. Devletin meşruiyeti genellikle üç temel iddia üzerinden savunulur: düzen sağlamak, güvenliği sağlamak ve toplumsal çatışmaları çözmek. Ancak bu iddiaların hiçbiri devletin varlığını zorunlu kılmaz. Zira düzen, insanların karşılıklı etkileşimlerinden doğan kendiliğinden bir süreçtir; güvenlik, bireylerin ve toplulukların karşılıklı çıkar ilişkileri içinde oluşturdukları savunma biçimleriyle sağlanabilir; çatışmalar ise tarafların doğrudan müzakeresiyle çözülebilir. Devlet bu süreçlerin doğal bir sonucu değildir; aksine devlet bu süreçlerin üzerine kurulan ve onları kendi otoritesi altında toplayan yapay bir aygıttır.

Devletin temel özelliği zor kullanma tekeline sahip olduğunu iddia etmesidir. Bir bireyin zor kullanması suç sayılırken aynı fiilin devlet tarafından yapılması “hukuk” veya “meşrû” olarak adlandırılır. Böylece ahlâkî açıdan sorunlu olan bir eylem, yalnızca onu gerçekleştiren aktör değiştiği için meşrû kabul edilir. Bu durum devletin özünde bir çelişki barındırdığını gösterir: Devlet, bireylerin yapması yasak olan eylemleri veya özünde haksızlık olan şeyleri kendisi için 'hak' olarak tanımlayan bir örgüttür. Devletin ortaya çıkışı da çoğu zaman anlatıldığı gibi toplumsal bir sözleşmenin sonucu değildir. Tarihsel veriler, devletlerin çoğunlukla fetih, zor veya siyasî merkezileşme süreçleriyle ortaya çıktığını gösterir. Bu nedenle devlet, bireylerin özgür iradeleriyle kurdukları bir birlik değil, tam tersine belirli bir otoritenin diğerleri üzerinde kurduğu egemenlik biçimidir. Sözleşme teorileri ise bu tarihsel gerçeği meşrûlaştırmak için sonradan geliştirilmiş düşünsel kurgulardır.

Devletin varlığı aynı zamanda toplumsal ilişkileri merkezîleştirir. İnsanların doğrudan kurabileceği ilişkiler, devlet aracılığıyla dolaylı hâle gelir. Hukuk, güvenlik, eğitim veya ekonomi gibi alanlar devlet tarafından düzenlendiğinde bireyler arasındaki doğal etkileşimler yerini bürokratik yapılara bırakır. Böylece toplumun kendi kendisini düzenleme kapasitesi zayıflar ve devlet, çözmeye çalıştığını iddia ettiği sorunların kaynağı hâline gelir. Anarşist bir bakış açısından bakıldığında devletin temel sorunu yalnızca baskıcı olması değildir. Asıl sorun, devletin toplumun kendi kendisini düzenleyebileceği gerçeğini inkâr etmesidir. İnsanlar tarih boyunca devlet olmadan da üretmiş, iş birliği yapmış ve toplumsal düzen kurmuştur. Devlet bu süreçlerin nedeni değil, çoğu zaman onların üzerine kurulan bir tahakküm mekanizmasıdır.

Bu nedenle devlet, toplumsal düzenin zorunlu bir koşulu olarak değil, belirli bir tarihsel dönemde ortaya çıkmış bir iktidar biçimi olarak görülmelidir. Toplumun varlığı devletin varlığına bağlı değildir; aksine devlet çoğu zaman toplumsal ilişkilerin özgür gelişimini sınırlayan bir yapı hâline gelir. Anarşist perspektif tam da bu noktada devletin zorunluluğunu sorgular ve toplumsal düzenin merkezî bir otorite olmadan da mümkün olduğunu savunur. Dolayısıyla devlet, çoğu zaman iddia edildiği gibi toplumun doğal ve vazgeçilmez bir kurumu değildir. Devlet, belirli bir coğrafya üzerinde zor kullanma tekeline sahip olduğunu ileri süren ve bu iddiayı hukuk, bürokrasi ve ideoloji aracılığıyla meşrûlaştırmaya çalışan bir iktidar biçimidir. Bu nedenle devletin varlığı toplumsal düzenin ön koşulu değil, belirli bir tarihsel siyâsî örgütlenme tarzının sonucudur. Toplumun kendi kendisini düzenleme kapasitesi dikkate alındığında ise devletin zorunlu olduğu iddiası geçerliliğini yitirir. Dolayısıyla devlet doğal bir kurum değildir ve her devlet şiddet ile, zor ile, savaş ile ve tabii ki ideoloji ile kendi egemenliğini meşrûlaştırmaya çalışır ve böyle bir kavramın herhangi bir terör örgütünden farklı olduğunu düşünmek için tam olarak bir geri zekâlı olmak gerekir.

Yazar: Oğuzhan Kurt