Anarşizmin Kapitalizm Eleştirisi

Anarşizm devleti reddederken kapitalizmi ona ortak bir tahakküm sistemi olarak görür; bu iki kurum birbirinden ayrı düşünülemeyecek kadar iç içe geçmiştir. Anarşist gelenek, kapitalizmi yalnızca eşitsizliği üreten bir ekonomik düzen olarak değil; aynı zamanda insanın özgürlüğünü zincirleyen, emeğini gasp eden, ilişkilerini metaya çeviren ve nihayetinde insan ruhunu sakatlayan kapsamlı bir tahakküm yapısı olarak çözümler. Proudhon'un mülkiyet hırsızlıktır sözünden Bakunin'in sermaye sahibinin zincirine, Kropotkin'in karşılıklı yardımlaşma çözümlemesinden Goldman'ın ücret köleliği eleştirisine kadar anarşist düşüncenin neredeyse her büyük figürü kapitalizm karşısında uzlaşmaz bir tutum almıştır. Bu eleştirinin ne Marksizmle özdeşleştirilmesi ne de basit bir reformist itiraza indirgenmesi mümkündür; anarşist eleştiri kapitalizmi köklerinden kavramaya çalışır ve onun varlığını mümkün kılan üç temel sütunu — özel mülkiyet, ücret emeği ve devlet-sermaye ittifakı — aynı anda hedef alır.

Eleştirinin birinci sütunu özel mülkiyet meselesidir. Anarşist düşünce burada özenli bir ayrım yapar: kişisel kullanım nesneleri ile üretim araçları aynı şey değildir. Bir insanın kendi giysisi, kendi evi, kendi kullandığı aletleri ona aittir ve bu mülkiyet kimseyi sömürmez. Ama fabrikalar, madenler, geniş tarım arazileri, demiryolları, fikrî üretim ağları — yani üretim araçları — bir tek bireyin ya da bir küçük grubun mülkü olduğunda, başkalarının yaşaması için bu mülklere bağımlı olması zorunlu hale gelir. İşte bu zorunluluk noktasında özel mülkiyet, ekonomik bir kategori olmaktan çıkıp bir tahakküm aracına dönüşür. Çünkü üretim araçlarına sahip olanlar, ona sahip olmayanların yaşam koşullarını belirleme gücüne kavuşur. Onlara çalışıp çalışmayacağına, ne kadar süre çalışacağına, hangi koşullarda çalışacağına ve emeğinin meyvesinden ne kadar pay alacağına karar verir. Proudhon'un mülkiyet hırsızlıktır cümlesi bu yapıyı tek bir vurguda özetler: birinin başkalarının yaşam imkânlarını kendi adına çitle çevirmesi, başkasının emeğinin meyvesini hukuki bir kılıfla devralması, ahlâki açıdan hırsızlıktan farksızdır. Tek fark, bu hırsızlığın yasal olmasıdır; ve yasallık daha önce gördüğümüz gibi adaleti garanti etmez.

İkinci sütun ücret emeği meselesidir ve burada anarşist eleştirinin en köklü kavramlarından biri devreye girer: ücret köleliği. Bu terim ilk bakışta sert ve abartılı görünebilir; ama dikkatle bakıldığında neyi tarif ettiği görülür. Klasik kölelik açık ve görünür bir tahakkümdür: insan başka bir insanın mülküdür, kendi iradesi tanınmaz, emeği zorla alınır. Ücret emeği aynı tahakkümün rafine ve görünmez halidir. İşçi resmî olarak özgürdür; istediği işi seçebilir, istediği patrondan ayrılabilir, hatta yasalar ona belirli haklar tanır. Ama bu özgürlüğün altında durulamayacak kadar dar bir gerçeklik vardır: işçi yaşayabilmek için çalışmak zorundadır, çalışabilmek için bir patron bulmak zorundadır ve patron bulduğunda emeğinin gerçek değerinin yalnızca bir kısmını ücret olarak geri alır. Geri kalan kısım sermaye sahibinin kârı olarak el konulur. Yani bütün üretken faaliyetin temelinde, üretmeyen birine zenginlik akıtan görünmez bir kanal vardır. İşçi bu kanaldan haberdar olabilir, hatta ona itiraz da edebilir; ama yapısal bağımlılığı yüzünden onu reddetme gücünden yoksundur. Çünkü reddettiğinde aç kalır. Bu, açık zorun yerini ekonomik zorun aldığı bir kölelik biçimidir; zincir görünmezdir ama varlığını her ay gelen kira ödemesi, her ay biten maaş, her sabah çalan alarm üzerinden hissettirir.

Bu noktada anarşist çözümleme Marksist çözümlemeyle bir kez daha kesişir ama hemen ardından ayrılır. Her iki gelenek de artı-değer mekanizmasını teşhis eder; üretici ile üretim aracı sahibi arasındaki ilişkinin sömürücü doğasını kabul eder. Ancak anarşist çözümleme bu sömürünün yalnızca özel mülkiyetin değil, aynı zamanda merkezi-otoriter örgütlenmenin de ürünü olduğunu söyler. Yani üretim araçlarını devletin eline geçirmek sömürüyü ortadan kaldırmaz; sadece sömürücünün adını değiştirir. İşçi artık özel patronun değil, devlet bürokrasisinin emrinde çalışır; emeğinin meyvesi artık özel kapitalistin değil, devlet aparatının elinde toplanır. Yirminci yüzyılın Sovyet deneyimi bu uyarının ne kadar yerinde olduğunu somut biçimde gösterdi. Bu yüzden anarşist alternatif merkezi devlet sosyalizmi değildir; üretim araçlarının doğrudan üreticilerin kolektif kontrolüne geçtiği, yerel işyeri komitelerinin ve federe sendikaların ekonomik kararları aşağıdan yukarıya aldığı, hiyerarşik yöneticilik kademelerinin tasfiye edildiği yatay bir örgütlenmedir.

Üçüncü sütun ve belki de en kritik olanı, devlet-sermaye ittifakı meselesidir. Kapitalist düzeni savunanlar onu çoğunlukla devletin müdahalesinden bağımsız bir kendiliğinden düzen olarak sunarlar; piyasanın görünmez eli kendi dengelerini kuracaktır, yeter ki devlet karışmasın. Anarşist eleştiri bu söylemin tamamen ideolojik olduğunu söyler. Çünkü tarihsel olarak ve yapısal olarak kapitalizm, devlet olmaksızın bir gün bile ayakta duramaz. Kapitalist mülkiyet, dayanağını devletin yasalarından, mahkemelerinden, polislerinden ve hapishanelerinden alır. Bir fabrika sahibinin fabrikası onun kalmaya devam eder çünkü devlet o mülkiyeti tanır ve gerektiğinde silah zoruyla korur. Bir borçlu borcunu öder çünkü devlet ona borçlu olarak yargılayıp el koyar. Bir grevci işten atılır çünkü devlet sözleşme dediği şeyin patron lehine yorumunu uygular. Bir sokak satıcısı dağıtılır çünkü devlet izinsiz ticareti suç sayar. Sermayenin küresel dolaşımı devletin sınır anlaşmalarına, çifte vergilendirme kurallarına, fikrî mülkiyet rejimlerine, Dünya Ticaret Örgütü gibi devletler arası kurumlara dayanır. Kısaca, kapitalizm devletten bağımsız bir piyasa olarak değil, devlet tarafından sürekli yeniden inşa edilen bir hukukî-siyasî yapı olarak yaşar. Bu yüzden anti-kapitalist mücadeleyi sadece sermayeyi hedef alarak yürütmek yetersizdir; sermayeyi koruyan devleti de aynı anda hedef almak gerekir. Anarşist eleştirinin Marksist eleştiriden ayrıldığı temel noktalardan biri de budur: devlet sermayenin sadece üst yapısal yansıması değil; onun ayakta durmasını sağlayan zorlayıcı çekirdektir.

Kapitalizmin tahribatı ekonomik sömürüyle sınırlı değildir; daha derin bir boyutu vardır ve bu boyut anarşist eleştirinin en özgün katkılarından birini oluşturur: yabancılaşma. İnsan kapitalist üretim sürecine girdiğinde yalnızca emek-zamanını satmaz; aynı zamanda kendi yaratıcılığını, kendi ritmini, kendi anlam üretme kapasitesini de bu satışın bir parçası haline getirir. Bir tezgâhta sekiz saat boyunca aynı parçayı monte eden bir işçi için iş artık bir kendini ifade alanı değil; üzerinden geçilmesi gereken bir yük, hayatta kalmanın bedeli, gerçek hayatın başka bir yerde başlamasını beklerken katlanılan bir ara dönemdir. Bu yabancılaşma yalnızca mavi yakalı işçiye özgü değildir; ofis çalışanı, beyaz yakalı uzman, bürokratik basamaklarda yükselmeye çalışan profesyonel, hatta serbest meslek erbabı bile aynı dinamiğin farklı biçimlerinin altındadır. Hepsi piyasanın taleplerine göre kendini biçimlendirmek, kişiliğini ürünleştirmek, zamanını paraya dönüştürmek zorundadır. Bu süreçte insan yalnızca emeğinden değil, kendisinden de uzaklaşır; ne ürettiği şeyle bir ilişkisi kalır, ne çalıştığı yerle bir aidiyeti, ne de iş arkadaşlarıyla gerçek bir bağı. Geriye yalnız ekonomik bir özne, bir rekabet aktörü, bir kariyer hesabı kalır.

Yabancılaşma çalışma alanından çıkıp gündelik hayatın bütününe yayılır. Çünkü kapitalizm yalnızca üretim biçimi değil, aynı zamanda bir kültürel düzendir. Her şeyi metaya çevirir: insanın boş zamanını eğlence sektörüne, dostluğunu sosyal sermayeye, aşkını bir piyasaya, sağlığını bir hizmete, ölümünü bir cenaze paketine, hatta isyanını bir T-shirt baskısına dönüştürür. Hiçbir şey saf kalmaz; her şey alınıp satılabilir hale gelmek zorundadır. Bu metalaşma süreci insan ilişkilerinin derinliğini boşaltır; çünkü her şey alınıp satılabilir hale geldiğinde, hiçbir şeyin kendi başına değeri kalmaz. Marx bunu meta fetişizmi olarak adlandırmıştı; anarşist gelenek aynı olguya daha geniş bir çerçevede bakar ve onu insan ruhunun kapitalist bir özne olarak yeniden biçimlendirilmesi olarak teşhis eder. Bugünkü reklam sektörü, sosyal medya algoritmaları, tüketim kültürü ve kişisel marka söylemi bu sürecin en gelişmiş aşamalarıdır.

Kapitalizm aynı zamanda derin bir psikolojik kalıp üretir: rekabet, başarı ve hak edişe dayalı bir dünya görüşü. İnsanlara sürekli olarak kendi konumlarının kendi yetenek ve emeklerinin sonucu olduğu söylenir; başarılı olanlar bunu hak ettikleri için zengindir, başarısız olanlar yeterince çalışmadıkları için yoksuldur. Bu söylem yapısal eşitsizliği görünmez kılar ve onu bireysel ahlâki bir meseleye dönüştürür. Oysa gerçek tabloda bir çocuğun nereye doğduğu, hangi ailenin içinde büyüdüğü, hangi okula gittiği, hangi şehri görme şansına sahip olduğu, sonraki yaşamının çoğunu önceden belirler. Kapitalizm bu yapısal belirleyicileri inkâr eder ve herkesi aynı yarışta eşit fırsatlara sahip rakipler olarak sunar; oysa kimi yarışa engelli koşar, kimi yarışın başında doğmuştur, kimi ise yarış pisti üzerinde doğmuştur. Bu yanılsama yalnızca adaletsizliği örtmez; aynı zamanda ezilen insanların kendilerini suçlamasına yol açar — sistemik bir baskının kurbanlarının, kendi yetersizliklerinin kurbanı olduğu hissine kapılmasına. Bu psikolojik mekanizma kapitalizmin en sinsi tahakküm araçlarından biridir.

Kapitalizmin son ve giderek daha açık biçimde görünür hale gelen bir boyutu ekolojik tahribattır. Sermayenin temel motoru sürekli büyüme zorunluluğudur; bir kapitalist işletme büyümediği anda rekabette geri kalır ve elenir. Bu zorunluluk doğal kaynakların sınırsız sömürüsünü, atmosferin atık deposu olarak kullanılmasını, toprağın, suyun, ormanın metalaştırılarak tüketilmesini gerektirir. İklim krizi, türlerin yok oluşu, mikroplastiklerin okyanusları doldurması, toprağın çoraklaşması — bunların hiçbiri kapitalizmin arızası değil; onun temel mantığının zorunlu sonucudur. Sınırlı bir gezegende sınırsız büyümeye dayalı bir ekonomi modeli matematiksel olarak imkânsızdır; ancak kapitalizm bu imkânsızlığa rağmen sürmek zorunda olduğu için her yıl bir sonraki yılın krizini biriktirir. Anarşist eleştiri bu yıkımın yalnızca politik bir tercih meselesi değil; sistemin yapısal mantığının zorunlu çıktısı olduğunu söyler. Yeşil kapitalizm söylemi bu yüzden bir çelişkiler bütünüdür; çünkü büyüme zorunluluğunu sürdürürken ekolojik dengeyi koruyabileceğini iddia eder.

Bu eleştirinin karşısına çıkartılan klasik argümanlardan biri kapitalizmin alternatifsizliğidir. İddia şudur: insanlık tarih boyunca pek çok ekonomik model denedi, en sonunda piyasa ekonomisi galip geldi; çünkü o insan doğasıyla en uyumlu olan modeldir. Anarşist eleştiri bu argümana iki yönlü cevap verir. Birincisi, insan doğası söylemi tarihsel olarak yanlıştır; çünkü insanlar tarihlerinin büyük bölümünü kapitalizm olmaksızın yaşamıştır. On binlerce yıl boyunca avcı-toplayıcı topluluklar, sonra kabile yapıları, sonra köy komünleri, sonra ortaçağ loncalı kentleri — bunların hiçbiri kapitalist değildi. Kapitalizm yalnızca son üç-dört yüzyılın bir olgusudur ve insanlık tarihinin yaklaşık yüzde birine bile ulaşmaz. Doğal olduğu söylenen şey aslında oldukça yeni ve oldukça yereldir. İkincisi, Kropotkin'in karşılıklı yardımlaşma çözümlemesinin gösterdiği gibi, insan da diğer canlı türleri de hayatta kalmayı yalnızca rekabetle değil, en az onun kadar — hatta daha fazla — iş birliğiyle başarır. Aile, dostluk, komşuluk, komünal yardımlaşma, kooperatif örgütlenme, gönüllü hizmet — insan ilişkilerinin büyük çoğunluğu hâlâ piyasa mantığı dışında işler. Kapitalizm bu doğal iş birliğini bir azınlığa indirgemiştir; ama onu yok edememiştir, çünkü onsuz hiçbir toplum birkaç gün bile ayakta duramaz.

Anarşist alternatif tek bir reçeteyle özetlenemez; çünkü farklı kollardan farklı somut öneriler gelir. Mutualistler işçi kooperatiflerini ve karşılıklı kredi birliklerini savunur; kolektivistler üretim araçlarının ortak mülkiyetini ve emeğe göre dağıtımı; komünistler ihtiyaca göre dağıtım ilkesini; anarko-sendikalistler özyönetilen sendikalar üzerinden federe ekonomiyi. Ortak nokta şudur: ekonomik kararlar yukarıdan bir bürokrasi tarafından değil, doğrudan etkilenen insanlar tarafından alınmalıdır. Bir fabrikanın geleceğini orada çalışan işçiler, bir mahallenin altyapısını orada yaşayan insanlar, bir nehrin kullanımını o nehirden geçinen topluluklar belirlemelidir. Bu karar mekanizmaları hiyerarşik değil, yataydır; piyasa rekabeti değil, müzakere ve karşılıklı yardımlaşma üzerine kurulur; ürünleri kâr için değil, ihtiyaç için üretir. İspanya 1936-1939 deneyimi bu modelin uygulanabilirliğinin canlı kanıtıdır; üç bin fabrika ve yüzlerce köy kolektifi bu ilkelerle örgütlendi ve yıkım dış faşist ve Stalinist müdahaleden geldi, içsel bir başarısızlıktan değil.

Sonuç olarak anarşist düşünce için kapitalizm yalnızca eşitsiz bir ekonomik düzen değil; insanın özüne aykırı bir varoluş biçimidir. İnsanı bir özne olmaktan çıkarıp bir kaynak haline getirir; ilişkilerini metalaştırır; doğayı sömürür; ruhunu yabancılaştırır ve bu yıkımı kendi rızasıyla benimsemeye zorlar. Bu yüzden anarşist mücadele yalnızca devlete karşı değil, aynı zamanda sermayeye karşıdır; ve bu iki karşı çıkış birbirinden ayrılamaz. Devlet sermayeyi korur, sermaye devleti besler; bunlar aynı tahakküm makinesinin iki dişlisidir. Birini söküp diğerini bırakmak, tahakkümü ortadan kaldırmak değil, yalnızca yeniden örgütlemektir. Anarşizmin nihai çağrısı bu yüzden köktendir: hem devletsiz hem sermayesiz bir dünya. Bu dünya bir ütopya değildir; tarihte denemiştir, denenmeye devam etmektedir ve denenmeye devam edecektir. Çünkü insanın kendi emeğinin, kendi zamanının, kendi yaşamının efendisi olma talebi, ne devletin ne sermayenin ne de bunların ortak savunucularının onu boğmaya yetmediği eski ve yeniden doğan bir taleptir.

Yazar: Oğuzhan Kurt