CNT-FAI ve İspanya Devrimi

Tarihin en büyük ve en kapsamlı anarşist deneyi.

CNT'nin Kuruluşu ve Yapısı

Confederación Nacional del Trabajo, kısaca CNT, 30 Ekim - 1 Kasım 1910 tarihlerinde Barcelona'da toplanan bir kongrede resmen kuruldu. Kuruluşundan önceki on yıllarda İspanya'nın özellikle Katalunya ve Endülüs bölgeleri, anarşist düşüncenin Avrupa'da en derin kök saldığı topraklar olmuştu. 1860'lardan itibaren Bakunin'in temsilcisi Giuseppe Fanelli'nin İspanya'yı ziyaret etmesiyle birlikte Birinci Enternasyonal'in anarşist kanadı bu coğrafyada hızla yayılmış; Endülüs köylüleri ve Katalan tekstil işçileri arasında güçlü bir tabana kavuşmuştu. 1907'de Barcelona'da kurulan Solidaridad Obrera adlı bölgesel federasyon, CNT'nin doğrudan öncüsüdür. Üç yıl içinde bu yapı ulusal ölçekte bir konfederasyona dönüştürüldü.

CNT'nin yapısı onu dönemin diğer tüm işçi örgütlerinden köklü biçimde ayırıyordu. Sosyalist UGT (Unión General de Trabajadores) gibi merkeziyetçi sendikaların aksine CNT, anarko-sendikalist ilkeler üzerine inşa edilmişti: aşağıdan yukarıya örgütlenme, doğrudan demokrasi, ücretli sürekli memur yokluğu ve federasyon prensibi. En küçük birim işyeri düzeyindeki sendikaydı (sindicato); aynı sektörden sendikalar sektörel federasyonlarda buluşur, coğrafi olarak ise yerel ve bölgesel konfederasyonlarda örgütlenirdi. Tüm karar mekanizmaları, üye işçilerin doğrudan oy kullandığı genel kurullarda işliyor; delegeler ise emredici vekâletle gönderiliyor ve istendiğinde geri çağrılabiliyordu.

CNT'nin temel mücadele yöntemi acción directa, yani doğrudan eylemdi. Bu kavram, işçilerin haklarını burjuva siyasal kurumlar — meclis, parti, hükümet — üzerinden değil, doğrudan kendi öz-örgütlü güçleriyle elde etmesi anlamına geliyordu. Grevler, boykotlar, sabotajlar ve nihai hedef olarak genel grev, bu yöntemin başlıca araçlarıydı. Genel grev hem sermayeye karşı bir baskı aracı hem de toplumsal devrimin pratik provası olarak kavranıyordu.

İspanyol monarşisi ve sonra Primo de Rivera'nın askeri diktatörlüğü (1923-1930) CNT'yi defalarca yasakladı; binlerce militan tutuklandı, kurşuna dizildi ya da sürgüne gönderildi. Buna rağmen örgüt yeraltında varlığını sürdürdü ve 1931'de Cumhuriyet ilan edildiğinde bir milyonu aşkın üyeyle yeniden yasal varlığa kavuştu. Bu sayı, dönemin Avrupa'sında hiçbir anarşist örgütün ulaşamadığı bir büyüklüktü.

FAI (Federación Anarquista Ibérica), 1927'de Valencia'da illegal koşullarda kuruldu. Bu örgütlenmenin gerekçesi şuydu: CNT giderek büyüdükçe içinde reformist, salt sendikalist eğilimler de güçleniyor; örgütün anarşist ideolojik kimliği zayıflama tehlikesiyle karşı karşıya kalıyordu. FAI, CNT içinde bir parti değil; bilinçli anarşist militanların ideolojik tutarlılığı korumak ve devrimci hattı savunmak için oluşturduğu bir afinite grupları federasyonuydu. Üyelik küçük ve sıkıydı; militanlar dışarıdan bakıldığında çoğunlukla görünmezdi.

CNT-FAI ittifakı 1930'ların başında olgunluğa erişti. Buenaventura Durruti, Francisco Ascaso, Juan García Oliver, Federica Montseny, Diego Abad de Santillán gibi figürler bu dönemin önde gelen militanlarıydı. 1933 ve 1934'te Asturias ile Katalunya'da gerçekleştirilen başarısız ayaklanma denemeleri, hem örgütün militan kapasitesini hem de tek başına silahlı eylemin yeterli olmadığını ortaya koydu. Şubat 1936'da Halk Cephesi seçimlerinde CNT, geleneksel oy boykotu çizgisini sessizce esnetti; sonuç solun zaferi oldu ve binlerce siyasi tutuklu hapishanelerden çıktı.

1936: Devrimin Anatomisi

17-18 Temmuz 1936'da General Francisco Franco'nun başını çektiği milliyetçi subaylar Cumhuriyet'e karşı askeri darbeyi başlattı. Darbe İspanya'nın yarısında başarıyla gerçekleşti; ancak büyük şehirlerin önemli bir bölümünde — özellikle Madrid, Barcelona, Valencia ve sanayi havzaları olan Asturias ve Bask Bölgesi'nde — direnişle karşılaştı. Barcelona'da darbenin akamete uğramasının asıl belirleyicisi Cumhuriyet'in resmi güvenlik kuvvetleri değil, CNT-FAI'nin örgütlü işçileri oldu. 19 Temmuz sabahı silah depolarına saldıran ve kışlaları kuşatan işçiler, isyancı askerleri sokak çatışmalarında yendi. Darbenin püskürtülmesini izleyen günlerde Katalunya fiilen bir işçi gücünün eline geçti.

Bu çatışma yalnızca bir savunma değil; aynı zamanda bir devrimdi. CNT-FAI militanları darbeyi durdurdukları anda toplumsal yapının dönüştürülmesine de başladı. Onlarca yıldır propagandası yapılan ve Bakunin'den, Kropotkin'den, Anselmo Lorenzo'dan ve Ricardo Mella'dan miras alınan fikirler, birkaç gün içinde maddi bir gerçeklik halini aldı.

Katalunya'da yaklaşık üç bin fabrika, atölye, mağaza ve hizmet işletmesi işçi komitelerinin doğrudan yönetimine geçti. Sahipleri kaçan veya darbeyi destekleyen büyük tesisler tamamen kolektifleştirildi; küçük işletmeler ise çoğu durumda eski sahipleriyle birlikte yeni bir yönetim modeli altında çalışmaya devam etti. Barcelona'nın tramvay şebekesi tarihteki en ünlü örneklerden biridir: işçi kolektifinin yönetimine geçtikten sonra 700 tramvaydan 600'ünden fazlası birkaç gün içinde hizmete açıldı, biletler ucuzladı, kazalar azaldı ve şebeke kâr ederek genişledi. Telefon şirketi, elektrik dağıtımı, demiryolları, gazeteler ve sinema salonları benzer biçimde işçi öz-yönetimine devredildi.

Kırsal alanlarda dönüşüm daha da köklü oldu. Aragon, Levante ve La Mancha'nın bazı bölgelerinde yaklaşık dört yüz köy kolektifi kuruldu; bu kolektiflerde yaklaşık yedi yüz bin köylü yaşıyordu. Toprak özel mülkiyet olmaktan çıkarıldı; köy genel kurulları üretim planlamasını, çalışma örgütlenmesini ve ürünlerin dağıtımını doğrudan yönetti. Bazı köylerde para tamamen kaldırıldı; yerine ürünlerin ihtiyaca göre dağıtıldığı bir kupon sistemi ya da doğrudan ortak ambarlardan alma uygulaması geçti. Aragon'daki köy kolektifleri arasında 1937 başında bir konfederasyon kuruldu; bu yapı ürün takasını, ortak tarım makinelerinin kullanımını ve karşılıklı yardımlaşmayı koordine etti.

Militan eksende CNT-FAI, kendi savaş aygıtını da yarattı. Durruti Kolu — yaklaşık altı bin kişilik gönüllü bir milis — Aragon cephesine yürüdü ve Zaragoza yönünde mevziler kazandı. Geleneksel ordu hiyerarşisi reddedildi: rütbe yoktu, subay seçilirdi ve kararlar mümkün olduğu kadar kolektif olarak alınıyordu. Bu milis modeli askeri açıdan tartışmalıydı; ancak siyasi olarak anarşist ilkelerin savaş koşullarında bile uygulanabilirliğinin somut bir denemesiydi.

Devrim aynı zamanda toplumsal hayatın derinliklerine de uzandı. Mujeres Libres adlı anarşist kadın örgütü 1936'da kuruldu ve yaklaşık yirmi bin üyeye ulaştı. Bu örgüt yalnızca kadınların devrim mücadelesine katılımını sağlamadı; aynı zamanda okuma-yazma kursları, çocuk bakım kooperatifleri, fuhuş karşıtı destek programları ve doğum kontrolü eğitimleri organize etti. Eğitim alanında Francisco Ferrer geleneğinden gelen Escuela Moderna modeli yaygınlaştırıldı: zorunlu din eğitimi kaldırıldı, karma okullar açıldı ve otoriter pedagojinin yerine işbirliğine dayalı bir öğrenme modeli geçirildi.

Bu deneyim dışarıdan gelen pek çok gözlemciyi de derinden etkiledi. İngiliz yazar George Orwell, Aralık 1936'da Barcelona'ya geldiğinde gördüğü tabloyu Katalunya'ya Selam adlı kitabında canlı bir anlatımla aktarır: garsonlar artık bahşiş kabul etmiyor, herkes birbirine yoldaş diyor, sınıf farkını gösteren kıyafetler ortadan kalkmış, kiliseler kapatılmış ve duvarlar anarşist sloganlarla dolmuştur. Orwell yıllar sonra şunu yazacaktı: ilk kez hayatımda gerçekten bir işçi sınıfı şehrine girdiğimi hissetmiştim. Fransız Simone Weil, Alman Augustin Souchy, Amerikalı Emma Goldman gibi pek çok düşünür ve militan da bu dönemde İspanya'yı ziyaret edip deneyimi bizzat gözlemledi.

Çöküş ve Miras

Devrimin sonu iki ayrı cepheden geldi. Birinci cephe açıktı: Franco'nun ordusu, Hitler'in Lejyon Condor'u ve Mussolini'nin gönüllü kolordusu tarafından desteklenen güçlü bir askeri makine, Cumhuriyet topraklarını yavaş yavaş kuşatıyordu. Ancak ikinci cephe çok daha sinsiydi: Stalinist Sovyetler Birliği ve onun İspanya'daki sözcüsü olan PCE (İspanya Komünist Partisi) ile PSUC (Birleşik Katalan Sosyalist Partisi).

Sovyetler Birliği, Cumhuriyet'e silah satan tek büyük güçtü; ancak bu desteğin ağır bir bedeli vardı. Stalin'in stratejisi, İspanya'da bir toplumsal devrime izin vermemekti — hem bu devrim Stalinist olmadığı için hem de Batılı kapitalist demokrasilerin (Fransa ve İngiltere) Cumhuriyet'e desteğini kazanmak için. Silah teslimatları bu nedenle açık bir koşula bağlandı: kolektiflerin tasfiyesi, anarşist milislerin dağıtılması ve devletin merkezi otoritesinin yeniden tesis edilmesi.

Bu süreç adım adım uygulandı. Önce Cumhuriyet hükümetinin yeniden inşası sırasında CNT-FAI'nin tarihsel ilkelerinden taviz verilmesi istendi; Kasım 1936'da dört CNT bakanı (aralarında Federica Montseny ve Juan García Oliver) Cumhuriyet hükümetine girdi. Bu, anarşist hareketin tarihinde benzeri görülmemiş bir uzlaşmaydı ve hareketin içinde de derin bir tartışma yarattı. Birçok militan bu adımı ihanet olarak gördü; savunucuları ise faşizm karşısında pragmatik bir zorunluluk olduğunu öne sürdü.

Kopuş noktası Mayıs 1937'de Barcelona'da yaşandı. Stalinist güçler, CNT-FAI'nin yönettiği telefon santraline silahlı baskın düzenledi. Buna karşı koyan işçi militanlar ile hükümet güçleri arasında dört gün süren sokak çatışmaları çıktı; en az dört yüz kişi öldü. Olaylar sona erdiğinde CNT-FAI siyasal olarak yenilmişti: Stalinist hat hâkim oldu, anarşist militanlar tasfiye edilmeye başlandı ve Aragon kolektifleri Komünist General Enrique Líster'in birlikleri tarafından dağıtıldı. Andreu Nin gibi anti-Stalinist Marksist POUM önderleri kaçırılıp öldürüldü; pek çok anarşist militan Çeka tarzı işkence merkezlerinde sorgulandı.

Bu iç bastırma Cumhuriyet cephesini moral ve örgütsel açıdan derinden zayıflattı. Toplumsal devrimin yarattığı coşku ve doğrudan katılım sönümlendiğinde, savaşı sürdürmenin maddi temeli de büyük ölçüde aşındı. Mart 1939'da Madrid düştü; Franco İspanya'ya tam hâkim oldu.

Franco'nun zaferinin ardından gelen baskı uzun ve sistemli oldu. Resmi tahminlere göre 1939-1945 yılları arasında en az yüz elli bin kişi siyasi gerekçelerle idam edildi ya da hapishanelerde öldü; gerçek rakamın çok daha yüksek olduğu düşünülmektedir. Yüz binlerce insan Fransa'ya kaçtı; oradan da bir kısmı Nazi toplama kamplarına sürüldü. Mauthausen kampında ölen yedi binden fazla İspanyolun büyük çoğunluğu CNT militanlarıydı. Sürgündeki CNT, Toulouse merkezli olarak faaliyetini sürdürdü; yeraltında ise Franco rejimi boyunca gerilla direnişi (los maquis) 1950'lere kadar devam etti.

İspanya devrimi anarşist düşüncenin tarihinde özel bir yere sahiptir. Çünkü on dokuzuncu yüzyıldan beri eleştirmenlerin yönelttiği temel itiraz — anarşizm güzel bir hayal ama pratikte işlemez — bu deneyim tarafından somut biçimde çürütüldü. Milyonlarca insan, üç yıl boyunca, devletin ve sermayenin doğrudan müdahalesi olmaksızın üretimi, dağıtımı, eğitimi, sağlık hizmetlerini ve hatta savaşı örgütleyebileceğini gösterdi. Deneyin sonunda yenilgi geldi; ancak bu yenilgi anarşist modelin içsel bir başarısızlığından değil, dış faşist müdahalenin ve Stalinist müttefik içi sabotajın birleşik baskısından kaynaklandı.

Bu nedenle İspanya 1936-1939, anarşizm tarihinde hem en parlak hem de en trajik bölüm olarak yerini korumaktadır. Bugün dünyanın farklı yerlerinde yükselen yatay örgütlenme, işçi kooperatifleri, federalizm, doğrudan demokrasi ve toplumsal öz-yönetim deneyimleri için İspanya hâlâ en geniş kapsamlı tarihsel referans olmaya devam etmektedir.